چالش اصلی زعفران ایران تنها در سطح تولید نیست، بلکه به ضعف در حلقه‌های مختلف زنجیره ارزش، از جمله فرآوری، بسته‌بندی، استانداردسازی، بازاریابی، برندسازی و دسترسی به بازارهای هدف مربوط می‌شود. بر این اساس، هدف پژوهش حاضر تحلیل ساختار علّی ـ معلولی عوامل مؤثر بر زنجیره ارزش زعفران با استفاده از روش دیمتل فازی است. این روش به دلیل توانایی در شناسایی روابط متقابل میان عوامل و تفکیک آن‌ها به عوامل علت و معلول، برای تحلیل مسائل پیچیده و چندبعدی زنجیره ارزش مناسب است. در این پژوهش، ابتدا عوامل مؤثر بر زنجیره ارزش زعفران بر اساس مبانی نظری، مطالعات پیشین و نظر خبرگان شناسایی شد. سپس روابط اثرگذاری و اثرپذیری میان عوامل با استفاده از پرسشنامه مقایسات زوجی و نظر خبرگان ارزیابی گردید. نتایج حاصل از روش دیمتل فازی نشان داد که عواملی مانند دسترسی به تسهیلات و سرمایه، دانش فنی بهره‌برداران، مکانیزاسیون عملیات تولید، فناوری‌های نوین تولید، ساختار بازار و نقش واسطه‌ها، برندسازی بین‌المللی، رقابت کشورهای رقیب و بازاریابی نوین و تجارت الکترونیک در گروه عوامل علّی قرار دارند. در مقابل، عواملی مانند استانداردهای کیفیت و بهداشت، مدیریت پس از برداشت، الزامات استانداردی بازارهای هدف، کیفیت بسته‌بندی، هزینه نهاده‌های تولید، توسعه صنایع تبدیلی و کیفیت پیاز زعفران به‌عنوان عوامل معلول شناسایی شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که بهبود زنجیره ارزش زعفران مستلزم تمرکز بر عوامل پیشران و اثرگذار است؛ زیرا مداخله در این عوامل می‌تواند به بهبود هم‌زمان چندین حلقه دیگر زنجیره منجر شود. بنابراین، سیاست‌هایی مانند تأمین مالی هدفمند، ارتقای دانش فنی بهره‌برداران، توسعه مکانیزاسیون، گسترش فناوری‌های نوین، اصلاح ساختار بازار، تقویت برندسازی و توسعه بازاریابی نوین می‌تواند نقش مؤثری در افزایش ارزش افزوده و ارتقای جایگاه زعفران ایران در بازارهای جهانی داشته باشد.
