پژوهش‌های زعفران

پژوهش‌های زعفران

ارزیابی تنوع خصوصیات کمی و کیفی برخی از اکوتیپ‌های زراعی زعفران (.Crocus sativus L) تحت شرایط اقلیمی خراسان رضوی و جنوبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حمیدرضا توکلی کاخکی 1
زهره نبی پور 2
الهام آذرپژوه 3
1 عضو هیات علمی، مرکز تحقیقات آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان رضوی، سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی، مشهد، ایران.
2 محقق، ایستگاه تحقیقات آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گناباد، مرکز تحقیقات آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان رضوی، سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی، گناباد، ایران.
3 دانشیار پژوهشی بخش تحقیقات فنی و مهندسی مرکز تحقیقات، آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان رضوی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، مشهد، ایران.
10.22077/jsr.2026.11559.1307
چکیده
این پژوهش با هدف بررسی برخی از خصوصیات گل و کیفیت متابولیت های ثانویه تعدادی از اکوتیپ‌های زراعی زعفران تحت شرایط اقلیمی استان‌های خراسان رضوی و جنوبی انجام شد. بدین منظور تعداد چهارده اکوتیپ زراعی جمع‌آوری شده از دو استان خراسان رضوی و جنوبی در قالب طرح پایه بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در ایستگاه تحقیقات زعفران و گیاهان دارویی گناباد مورد بررسی قرار گرفتند. کاشت اکوتیپ‌های جمع آوری شده در اواخر شهریورماه سال 1397 انجام شد و سپس اندازه‌گیری‌ها از سال دوم پس از کاشت شروع شد. صفات مورد بررسی شامل تعداد گل، وزن تر گل و وزن خشک کلاله در متر مربع و همچنین اندازه‌گیری مقادیر کروسین، پیکروکروسین و سافرانال بود. نتایج تجزیه واریانس نشان داد متغیرهای کمی و کیفی مورد مطالعه از تفاوت آماری معنی‌داری برخوردار بودند؛ بطوریکه در سال اول بالاترین وزن خشک کلاله در متر مربع تحت اکوتیپ قاین – شاهیک (1.19 گرم بر متر مربع) مشاهده شد که نسبت به کمترین اکوتیپ (رشتخوار-فتح آباد با 0.21 گرم بر متر مربع) 82 درصد بیشتر بود؛ در سال دوم نیز بیشترین وزن خشک کلاله در متر مربع تحت اکوتیپ گناباد - سقی (1.36 گرم بر مترمربع) حاصل شد که با اکوتیپ قاین- شاهیک تفاوت معنی‌داری نداشت. با توجه به نتایج دو سال، اکوتیپ قاین-شاهیک بعنوان اکوتیپ برتر از نظر عملکرد خشک کلاله معرفی می‌شود. نتایج تحلیل خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی نشان داد که اکوتیپ‌های زعفران بر اساس میانگین وزن خشک کلاله در دو خوشه مستقل قرار می‌گیرند؛ به‌طوری‌که اکوتیپ‌های قاین-حاجی‌آباد، زاوه-حشمت‌اباد، قاین-بیناباج و رشتخوار-برکوه در کمترین فاصله ادغام شده‌ و خوشه پایدار و همگنی را تشکیل می‌دهند. الگوی همبستگی بین صفات عملکردی و کیفی نیز این ساختار را پشتیبانی می‌کند و بیانگر آن است که تفاوت‌های عملکردی میان اکوتیپ‌ها ناشی از تنوع ژنتیکی قابل توجه در جمعیت زعفران است. این تنوع می‌تواند به‌عنوان منبعی ارزشمند برای برنامه‌های به‌نژادی و بهبود عملکرد مورد استفاده قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
تحلیل خوشه بندی
تنوع ژنتیکی
توده زعفران
صفات عملکردی
متابولیت‌های ثانویه
Alavi Siney, S. M., Saba, J., Siahpirani, A. F., & Nasiri, J. (2023). ISSR-assisted spatial genetic structure, population admixture, and biodiversity estimate across locally adopted saffron ecotypes from 18 different provenances of Iran. Journal of Applied Research on Medicinal and Aromatic Plants, 35, 2-15. https://doi.org/10.1016/j.jarmap.2023.100467
Babaei, S., Talebi, M., Bahar, M., & Zeinali, H. (2014). Analysis of genetic diversity among saffron (Crocus sativus) accessions from different regions of Iran as revealed by SRAP markers. Scientia Horticulturae, 171, 27–31. https://doi.org/10.1016/j.scienta.2014.03.033
Baghalian, K., Shahbani Sheshtamad, M., & Jamshidi, A. H. (2010). Genetic variation and heritability of agro- morphological and phytochemical traits in Iranian saffron (Crocus sativus L.). Industrial Crops and Products, 31, 401-406. https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2009.12.010
Cardone, L., Castronuovo, D., Perniola, M., Cicco, N., Molina, R. V., Renau-Morata, B., & Candido, V. (2021). Crocus sativus L. ecotypes from Mediterranean countries: Phenological, morpho-productive, qualitative and genetic traits. Agronomy, 11(3), 551- 568. https://doi.org/10.3390/agronomy11030551
Fernández, J. A., Santana, O., Guardiola, J. L., Molina, R. V., Heslop-Harrison, P., Borbely, G., & Talou, T. (2011). The world saffron and Crocus collection: Strategies for establishment, management, characterisation and utilisation. Genetic Resources and Crop Evolution, 58 (1), 125–137. https://doi.org/10.1007/s10722-010-9601-5
Hosseinzadeh, L., Salami, A. R., Ebrahimi, M., & Izadi-Darbandi, A. (2025). Investigating the Genetic Diversity of Different Iranian Saffron Accessions Using Multivariate Statistical Methods [Genetic diversity of different Iranian saffron ecotypes using multivariate statistical methods]. Journal of Crop Improvement, 27(1), 69–89. [in Persian]. https://doi.org/10.22059/jci.2025.378342.2890
Kouzegaran, S., Mousavi-Baygi, M., Babaeian, I., & Khashei-Siuki, A. (2020). Future projection of the effects of climate change on saffron yield and spatial-temporal distribution of its cultivation by incorporating the effect of extreme climate indices.  Theoretical and Applied Climatology, 141(3–4), 1109–1118. https://doi.org/10.1007/s00704-020-03241-0
Molina R.V., Garcia-Luis A., Coll V., Ferrer C., Valero M., Navarro Y., & Guardiola J.L. (2005). Flower Formation in the Saffron Crocus (Crocus sativus L.). The Role of Temperature. Scientia Horticulturae, 103 (3), 361-379. https://doi.org/10.1016/j.scienta.2004.06.005
Moraga, A.R., Rambla, J.L., Ahrazem, O., Granell, A., & Gomez, L. (2009). Metabolite and target transcript analysis during Crocus sativus stigma development. Phytochemistry, 70, 1009-1016. https://doi.org/10.1016/j.phytochem.2009.04.022
Omidbeigi, R., Sadeghi, B., & Ramezani, A. (2000). Effects of cultivation region on saffron quality. Iranian Journal of Horticultural Sciences and Techniques, 4 (3-4), 167-187. [in Persian]
Siracusa, L., Gresta, F., Avola, G., Albertini, E., Raggi, L., Lombardo, G. M., & Ruberto, G. (2013). Agronomic, chemical and genetic variability of saffron (Crocus sativus L.) of different origin by LC-UV–vis-DAD and AFLP analyses. Genetic Resources and Crop Evolution, 60(2), 711–721. https://doi.org/10.1007/s10722-012-9868-9
Soukrat, S., Metougui, M. L., Gabone, F., Nehvi, F., Abousalim, S., Benlaahabib, O. (2019). Study of diversity in some Moroccan population of saffron (Crocus sativus L.). African Journal of Agricultural Research, 16, 759-769. https://doi.org/10.5897/AJAR2018.13769